Właściciele firm często traktują słowo „audyt” jako jedną kategorię – a to spore uproszczenie. Audyt wewnętrzny i audyt finansowy mają inny cel, inny zakres i innych odbiorców raportu. Pomylenie tych dwóch pojęć bywa kosztowne: firma inwestuje w jedno rozwiązanie, myśląc, że zabezpiecza się przed drugim ryzykiem.
W tym artykule wyjaśniamy, czym dokładnie różni się audyt wewnętrzny od audytu finansowego, kto je przeprowadza, kiedy są obowiązkowe, i jak zdecydować, którego z nich (albo obu) potrzebuje Twoja firma.
Czym jest audyt w firmie i dlaczego warto rozróżnić jego rodzaje
Audyt to systematyczna ocena działania firmy – jej procesów, dokumentów lub sprawozdań – pod kątem zgodności z określonymi standardami. To jednak definicja zbyt ogólna, by była praktyczna. W zależności od tego, co jest przedmiotem oceny i kto ją przeprowadza, audyt przybiera bardzo różne formy.
Dwa najczęściej mylone rodzaje to audyt wewnętrzny i audyt finansowy (badanie sprawozdania finansowego). Oba dotyczą funkcjonowania firmy, ale odpowiadają na inne pytania: audyt wewnętrzny pyta „czy nasze procesy i kontrole działają dobrze?”, a audyt finansowy pyta „czy nasze sprawozdanie finansowe wiarygodnie przedstawia sytuację firmy?”.
Audyt jako narzędzie zarządzania ryzykiem
Zarówno audyt wewnętrzny, jak i audyt finansowy służą ograniczaniu ryzyka – ale ryzyka różnego typu. Audyt wewnętrzny koncentruje się na ryzyku operacyjnym: błędach w procesach, nieefektywności, słabościach kontroli. Audyt finansowy koncentruje się na ryzyku sprawozdawczym: błędach lub nieprawidłowościach w danych finansowych prezentowanych interesariuszom.
Audyt wewnętrzny – co to jest i jak działa
Audyt wewnętrzny to niezależna funkcja w organizacji, której celem jest ocena i usprawnianie procesów zarządzania ryzykiem, kontroli wewnętrznej i ładu korporacyjnego. Według definicji stosowanej przez praktyków branży, jest to działalność doradcza i weryfikująca, mająca wnosić wartość dodaną i pomagać organizacji realizować jej cele.
To kluczowa różnica względem audytu finansowego: audyt wewnętrzny nie ogranicza się do liczb. Może obejmować dowolny obszar działalności firmy – od procesów zakupowych, przez bezpieczeństwo IT, po zgodność z procedurami HR.
Kto przeprowadza audyt wewnętrzny
Audyt wewnętrzny może realizować dedykowany dział audytu w strukturze firmy albo zewnętrzny ekspert działający na zasadzie outsourcingu (tzw. audyt pierwszej strony – organizacja ocenia samą siebie, choć wykonawca może być zewnętrzny). W dużych spółkach to zwykle osoba lub zespół raportujący do zarządu lub rady nadzorczej. W mniejszych firmach funkcję tę często przejmuje zewnętrzna firma doradcza, bo utrzymanie własnego działu audytu nie jest opłacalne.
Nie ma jednego sztywnego obowiązku prawnego nakazującego MŚP wdrożenie audytu wewnętrznego – to decyzja biznesowa, podejmowana zwykle wtedy, gdy złożoność procesów w firmie przerasta możliwości bieżącej kontroli kierowniczej.
Co obejmuje audyt wewnętrzny
W praktyce audyt wewnętrzny dzieli się najczęściej na trzy obszary: audyt finansowy (w wąskim, wewnętrznym rozumieniu – czyli weryfikację rzetelności zapisów księgowych na potrzeby zarządu, nie zewnętrznej opinii), audyt operacyjny (ocena procesów biznesowych) oraz audyt informacyjny (bezpieczeństwo systemów i danych).
To źródło częstego zamieszania: audyt wewnętrzny może zawierać elementy finansowe, ale to nie to samo co formalne badanie sprawozdania finansowego przez biegłego rewidenta – o czym dalej.
Audyt finansowy – co to jest i kto musi go przeprowadzić
Audyt finansowy w rozumieniu formalnym to badanie sprawozdania finansowego przeprowadzane przez biegłego rewidenta działającego w ramach uprawnionej firmy audytorskiej. Jego celem jest wydanie pisemnej opinii: czy sprawozdanie finansowe zostało sporządzone zgodnie z obowiązującymi przepisami i rzetelnie przedstawia sytuację majątkową oraz finansową firmy.
To fundamentalna różnica względem audytu wewnętrznego. Audyt finansowy nie jest realizowany przez pracowników firmy – musi go wykonać niezależny podmiot zewnętrzny, wpisany na listę firm audytorskich prowadzoną przez Polską Agencję Nadzoru Audytowego (PANA).
Obowiązek badania sprawozdania finansowego
W przeciwieństwie do audytu wewnętrznego, audyt finansowy bywa obowiązkowy z mocy prawa. Zgodnie z ustawą o rachunkowości, jednostki takie jak spółki z o.o., spółki akcyjne, proste spółki akcyjne, spółki komandytowo-akcyjne i niektóre inne formy prawne muszą poddać sprawozdanie finansowe badaniu, jeśli w roku poprzedzającym przekroczyły co najmniej dwa z trzech warunków: średnioroczne zatrudnienie na poziomie minimum 50 osób, suma aktywów bilansu co najmniej 10 870 000 zł lub przychody netto ze sprzedaży co najmniej 21 740 000 zł (progi za 2024 r., przeliczane corocznie według kursu euro NBP i aktualne progi na dany rok rozliczeniowy należy zawsze weryfikować).
Umowę o badanie sprawozdania finansowego zawiera się z firmą audytorską na okres nie krótszy niż dwa lata, z możliwością przedłużenia. Badanie powinno zostać zakończone w terminie umożliwiającym zatwierdzenie sprawozdania w ustawowym terminie – czyli zwykle w ciągu 6 miesięcy od zakończenia roku obrotowego.
Raport z audytu finansowego trafia nie tylko do zarządu, ale też do wspólników, akcjonariuszy, a w niektórych przypadkach do instytucji nadzorczych (np. Komisji Nadzoru Finansowego dla jednostek zainteresowania publicznego).
Audyt wewnętrzny a audyt finansowy – kluczowe różnice
Poniżej zestawienie najważniejszych różnic w jednym miejscu:
-
Cel. Audyt wewnętrzny: ocena i usprawnienie procesów, ryzyka i kontroli. Audyt finansowy: wydanie opinii o wiarygodności sprawozdania finansowego.
-
Wykonawca. Audyt wewnętrzny: pracownik firmy lub zewnętrzny doradca działający na zlecenie zarządu. Audyt finansowy: wyłącznie biegły rewident z uprawnionej firmy audytorskiej, wpisanej na listę PANA.
-
Obowiązkowość. Audyt wewnętrzny: decyzja biznesowa, brak ogólnego obowiązku prawnego dla MŚP. Audyt finansowy: obowiązkowy po przekroczeniu ustawowych progów (zatrudnienie, aktywa, przychody).
-
Zakres. Audyt wewnętrzny: praktycznie każdy obszar działalności firmy – procesy, IT, zgodność, finanse w ujęciu zarządczym. Audyt finansowy: wyłącznie sprawozdanie finansowe i leżące pod nim księgi rachunkowe.
-
Odbiorca raportu. Audyt wewnętrzny: zarząd, rada nadzorcza, kierownictwo. Audyt finansowy: wspólnicy/akcjonariusze, a w określonych przypadkach organy nadzoru.
-
Częstotliwość. Audyt wewnętrzny: zgodnie z wewnętrznym planem firmy, często cyklicznie w ciągu roku. Audyt finansowy: zwykle raz w roku, po zamknięciu roku obrotowego.
Co istotne, te dwa rodzaje audytu się nie zastępują – w wielu firmach skutecznie się uzupełniają. Sprawny audyt wewnętrzny ułatwia przygotowanie do audytu finansowego, bo procesy i dokumentacja są już zweryfikowane wcześniej.
Czy Twoja firma potrzebuje audytu wewnętrznego, finansowego, czy obu?
Audyt finansowy jest dla Twojej firmy obowiązkowy, jeśli przekraczasz ustawowe progi zatrudnienia, aktywów lub przychodów – w tym przypadku nie ma wyboru, trzeba zlecić badanie uprawnionej firmie audytorskiej. Jeśli progów nie przekraczasz, audyt finansowy może i tak być wart rozważenia – na przykład przed pozyskaniem finansowania zewnętrznego, wejściem na giełdę albo gdy wspólnicy chcą niezależnego potwierdzenia wyników.
Audyt wewnętrzny wart jest rozważenia wtedy, gdy procesy w firmie rosną szybciej niż możliwość ich bieżącego nadzorowania przez zarząd – typowo przy ekspansji, wielu lokalizacjach albo rosnącym ryzyku operacyjnym czy regulacyjnym.
Najbezpieczniejsze podejście dla rosnącej firmy: nie wybierać jednego rodzaju audytu „na zawsze”, ale dopasować go do etapu rozwoju firmy i sprawdzać to z doradcą, który rozumie oba obszary – wewnętrzny i finansowy – i pomoże ocenić, co faktycznie jest Twojej firmie potrzebne teraz.
Nie jesteś pewien, którego audytu potrzebuje Twoja firma – albo czy w ogóle podlegasz obowiązkowi badania sprawozdania finansowego? Skorzystaj z konsultacji się z ekspertami Moore Polska – pomożemy ocenić sytuację Twojej firmy i zaplanować odpowiedni zakres audytu.
Artykuł sponsorowany
